احتمالاً برایتان پیش آمده که وقتی برای دریافت تسهیلات، دسته چک یا خدمات خرید اقساطی اقدام میکنید، کارمند پشت میز به شما گفته که «متاسفم. شما در لیست سیاه بانک مرکزی هستی!» یا اینکه «متاسفم. استعلام شما منفی بود.» بانک مرکزی به طور رسمی چیزی به اسم لیست سیاه ندارد؛ ولی مشتریانی که اقساط عقب افتاده داشته باشند؛ یا چکهای آنها برگشت خورده باشد؛ یا حتی دچار تخلفات مالی شده باشند، اصطلاحاً در لیست سیاه قرار میگیرند.
چنین افرادی امکان دریافت دسته چک جدید ندارند و نمیتوانند از بانکها تسهیلات دیگری دریافت کنند. حتی ممکن است حسابهای آنها نیز تا زمان وصول چکهای برگشت خورده یا اقساط پرداخت نشده، مسدود شود. در این مقاله میخواهیم دربارهی مفهوم لیست سیاه بانک مرکزی صحبت کنیم؛ همچنین در ادامه توضیح میدهیم که چطور میتوانید از این لیست سیاه خارج شوید.
لیست سیاه بانک مرکزی چیست؟
مفهوم «لیست سیاه بانک مرکزی» اصطلاحی است که اشتباهی در بازار و بین مردم مرسوم شده است. وگرنه بانک مرکزی به طور رسمی چیزی به عنوان لیست سیاه ندارد. با این حال ممکن است وقتی به بانکها مراجعه میکنید یا اگر اقساط شما عقب افتاده باشد، کارمند بانک توضیح دهد که شما در لیست سیاه قرار گرفتهاید! جملهای که خیلی هم ترسناک به نظر میرسد.
در حقیقت بانک مرکزی مشتریانی که اقساط خودشان را به موقع پرداخت نکنند، چکهای برگشتی رفع سوءاثر نشده داشته باشند؛ یا حتی ضامن کسی شده باشند که آن شخص اقساط عقبافتاده داشته باشد، نام آنها را در لیست «مشتریان بدحساب بانکی» ثبت میکند. این مشتریان ممکن است با جریمههایی مثل مسدودی حسابها روبرو شوند و تا اطلاع ثانوی امکان دریافت تسهیلات یا دسته چک جدید را نداشته باشند. در بین عامهی مردم، این شرایط با اصطلاح لیست سیاه بانک مرکزی شناخته میشود.
اگر در لیست سیاه بانک مرکزی قرار گرفتهاید، نگران نباشید. چون خارج شدن از این لیست هم چندان کار دشواری نیست. کافی است طبق راهنمای زیر پیش بروید.
دلایل قرار گرفتن در لیست سیاه بانک مرکزی چیست؟
برای اینکه از لیست سیاه بانک مرکزی خارج شوید، باید ابتدا بدانید که چرا نام شما در این لیست قرار گرفته است؟ مهمترین دلایلی که ممکن است باعث ثبت اسم شما در لیست سیاه بانک مرکزی شود، عبارتند از:
1. عدم پرداخت اقساط بانکی و تعهدات مالی
بانک مرکزی برای بررسی نحوهی بازپرداخت تسهیلات و تعهدات مالی مشتریان بانکی از سامانهی سمات استفاده میکند. سمات، مخفف عبارت «سامانه متمرکز الکترونیکی اطلاعات و تسهیلات و تعهدات» است. وقتی از بانکهای تسهیلاتی دریافت میکنید، اطلاعات آن در سامانه سمات ثبت میشود. این سامانه هم وضعیت مطالبات بانکها را در چهار دسته کلی قرار میدهد:
- مطالبات جاری: تسهیلات و مطالباتی که طبق برنامه در حال تسویه شدن است.
- مطالبات با سررسید گذشته: تسهیلاتی که پرداخت آنها 2 تا 6 ماه تاخیر دارد.
- مطالبات معوق: تسهیلاتی که پرداخت آنها 6 تا 18 ماه تاخیر دارد.
- مطالبات مشکوکالوصول: تسهیلاتی که پرداخت آنها بیشتر از 18 ماه تاخیر دارد.
مشتریانی که سررسید گذشته، معوق یا مشکوکالوصول داشته باشند، ممکن است در لیست سیاه بانک مرکزی قرار بگیرند. طبق ماده 11 آییننامه وصول مطالبات غیرجاری، اگر مجموع بدهیهای تسهیلاتی متقاضی به بیش از 15 درصد ماندهی کل بدهیهایش برسد، بانک مرکزی این شخص را در لیست مشتریان بد حساب قرار میدهد. درنتیجه تمامی بانکهای کشور دیگر حق ارائهی تسهیلات جدید به این شخص را ندارند. همچنین منع صدور ضمانتنامه و عدم گشایش اعتبار اسنادی LC هم در متن این آییننامه پیشبینی شده است.
نکته دیگر اینکه اگر وامگیرنده اصلی در پرداخت تعهدات مالی خود تعلل کند، ممکن است ضامنین او نیز در لیست سیاه بانک مرکزی قرار بگیرند و از دریافت تسهیلات جدید یا صدور ضمانتنامه منع شوند.
2. چکهای برگشتی رفع سوءاثر نشده
براساس آییننامهی بانک مرکزی، تمامی بانکها باید چکهای جدید را طبق قوانین سامانهی صیاد صادر کنند. هر چک صیادی یک شناسهی یکتا دارد که در بخش بالا، سمت چپ چک درج شده است. کسی که چک جدیدی میکشد، موظف است این شناسه را در سامانهی صیاد ثبت کند. دریافتکننده چک هم باید استعلام چک را دریافت کرده و اگر جزئیات آن مورد تاییدش بود، آن را تایید کند.
ثبت چکهای صیادی در سامانهی صیاد باعث شده تا رسیدگی به وضعیت چکهای برگشتخورده برای بانکها سادهتر شود. در حال حاضر اگر برگه چکی در یکی از بانکها برگشت بخورد، سابقهی آن در سامانهی صیاد ثبت میشود؛ درنتیجه سامانههای نظارتی بانک مرکزی میتوانند بلافاصله تمامی حسابها و کارتهای بانکی صادرکنندهی چک را متناسب با مبلغ چک برگشت خورده، مسدود کنند. این مسدودی تا زمانی باقی میماند که صادرکنندهی چک مبلغ آن را تسویه کرده یا رضایت گیرندهی چک را جلب کند.
نکته مهم اینکه اگر صادرکننده چک برای رفع مشکل تلاش نکند، بانک مرکزی اسم این مشتری را در لیست سیاه قرار میدهد. در این صورت علاوه بر مسدودی حسابها و کارتهای بانکی، مشتری اجازهی افتتاح حساب در بانکهای دیگر را نیز نخواهد داشت. همچنین تا زمانی که از چکهای برگشت خورده رفع سوءاثر نشود، شخص اجازهی دریافت دسته چک جدید هم ندارد. در ضمن دریافت تسهیلات، ضمانتنامهها و گشایشهای اعتباری مشتری هم به حالت تعلیق در میآید.
3. قرار گرفتن در لیست سیاه اعتبارسنجی بانک مرکزی
اصطلاح لیست سیاه بانک مرکزی گاهی وقتها برای کسانی که رتبه اعتباری D یا E دارند هم استفاده میشود. بانک مرکزی برای اینکه نحوه عملکرد مالی مشتریان شبکه بانکی را ارزیابی کند، از یک سیستم اعتبارسنجی بهره میبرد. در اعتبارسنجی بانک مرکزی برای هر مشتری دو شاخص امتیاز اعتبارسنجی و رتبه اعتبارسنجی تعریف میشود. در این سیستم A بالاترین رتبه اعتبارسنجی و E پایینترین رتبه است. امتیاز اعتبارسنجی هم بین 0 تا 900 اندازهگیری میشود.
مشتریانی که رتبه اعتباری D یا E دریافت میکنند، از نظر شبکهی بانکی مشتری بدحساب محسوب میشوند. به همین دلیل نمیتوانند تسهیلات بانکی و اعتباری دریافت کنند.
در مقالهی «اعتبارسنجی بانک مرکزی چیست؟» کاملتر دربارهی این مفهوم توضیح دادهایم. پیشنهاد میکنیم این مقاله را نیز در ادامه بخوانید.
4. لیست سیاه شاپرک
تنها لیست سیاه رسمی بانک مرکزی، لیست سیاه شاپرک است. بانک مرکزی برای نظارت بر پایانههای فروشگاهی و درگاههای پرداخت اینترنتی از یک سیستم نظارتی سختگیرانه استفاده میکند. این سیستم نظارتی اگر اشخاص حقیقی یا حقوقی قوانین بانک مرکزی را نقض کنند، وارد این لیست سیاه میشوند. مهمترین عوامل ورود به فهرست سیاه شاپرک عبارت است از:
- استفاده از ابزارهای پرداخت و درگاههای اینترنتی برای راهاندازی فعالیتهای غیرمجاز مثل شرطبندی، قمار، فروش مواد مخدر و انجام معاملات ارزی غیررسمی.
- انجام معاملات سوری و ثبت تراکنشهای مشکوک با هدف پولشویی یا تبدیل اعتبار خرید به پول نقد.
- نقض محرمانگی اطلاعات کاربران، مثل انتشار اطلاعات کارتهای بانکی (کد CVV2 یا تاریخ انقضای کارت بانکی مشتریان)
- عدم تطابق صنف و هویت میان فعالیت واقعی با پروانه کسب و اطلاعات درگاه ملی مجوزها.
- دستور مستقیم مراجع قضایی، پلیس فتا یا مرکز اطلاعات مالی.
در صورتی که مشتریان حقیقی یا حقوقی بانکها در لیست سیاه شاپرک قرار بگیرند، بلافاصله تمامی ابزارهای پرداخت آنها قطع شده و تا اطلاع ثانوی هم نمیتوانند برای دریافت دستگاه POS یا درگاه بانکی اینترنتی جدید تقاضا ثبت کنند. حتی در برخی از موارد ممکن است پای مراجع قضایی و احکامی مثل زندان یا جریمههای مالی نیز وسط بیاید.
راهنمای خروج از لیست سیاه بانک مرکزی
اینکه براساس کدام یک از موارد بالا در لیست سیاه بانک مرکزی قرار بگیرید، روی روند خروج شما از این بلک لیست هم اثر میگذارد. در ادامه توضیح میدهیم که در هرکدام از موارد بالا چطور میتوانید از لیست بلک بانک مرکزی خارج شوید.
1) خارج شدن از لیست سیاه سامانه سمات
اگر به دلیل عدم پرداخت اقساط وام یا تعهدات مالی در لیست سیاه بانک مرکزی قرار گرفته باشید، برای خروج از این لیست باید نسبت به پرداخت این تعهدات مالی اقدام کنید. البته ممکن است با مراجعه به بانکهای عامل با تمدید مهلت بازپرداخت یا تقسیط مجدد تسهیلات نیز بتوانید این مشکل را حل کنید.
به طور معمول پس از تعیین تکلیف شدن مشکل تعهدات مالی و پرداخت اقساط عقب مانده، ظرف 24 تا 72 ساعت کاری وضعیت تسهیلات شما به حالت جاری تبدیل میشود و از بلک لیست بانکی خارج میشوید.
در برخی از مواقع ممکن است بنگاههای مالی و کسبوکارها با دستورهای قضایی نیز مواجه شده باشند. در این صورت اگر اختلافی در محاسبات جرایم و سود تسهیلات و تضامین بانکی وجود دارد، کسبوکارها با طرح دعوی در دادگاه میتوانند با دریافت دستور قضایی موقت، تا زمان صدور قطعی رای، از لیست سیاه بانک مرکزی خارج شوند.
نکته دیگر اینکه اگر ضامن شخص دیگری هستید و به این دلیل حساب شما مسدود شده و در بلک لیست بانک قرار گرفتهاید، باید شخص وامگیرنده را پیدا کرده و از او بخواهید اقساط تسهیلات خودش را پرداخت کند. یا اینکه بهعنوان ضامن، این اقساط را پرداخت نمایید.
2) خارج شدن از لیست سیاه سامانه صیاد
اگر به دلیل برگشت خوردن چکها یا عدم رفع سوءاثر چکهای صیادی در لیست سیاه بانک مرکزی قرار گرفتهاید، برای رفع این مشکل باید ابتدا برای تسویهی بدهی خود اقدام کنید. یا اینکه رضایت گیرندهی چک را جلب کرده و از وی رضایتنامه دریافت کنید. پس از آن نوبت به رفع سوءاثر چکهای صیادی میرسد.
برای رفع مسدودی حساب چک برگشتی 6 راهکار وجود دارد که عبارتند از:
- واریز معادل کسری مبلغ چک به حساب جاری و مسدود کردن آن به مدت یک سال.
- ارائه لاشه چک برگشتی به بانک عامل.
- ارائه رضایتنامه رسمی از دارنده چک. (رضایتنامه رسمی یعنی رضایتنامه باید از طریق دفاتر اسناد رسمی صادر و تایید شود.)
- دریافت نامه از مرجع قضایی یا ثبتی مبنی بر ختم عملیات اجرایی.
- ارائه صدور حکم برائت ذمه از سوی دادگاه.
- سپریشدن سه سال از صدور گواهینامه عدم پرداخت بدون طرح دعوای حقوقی یا کیفری.
نکته مهم اینکه اگر چک برگشتی داشته باشید، سابقهی این مسئله در رتبه اعتبارسنجی بانک مرکزی هم تاثیر منفی میگذارد. حتی ممکن است با رفع سوءاثر نیز این تاثیر تا مدتها باقی بماند و باعث کاهش رتبه اعتباری صادرکنندهی چک شود.
3) خارج شدن از لیست سیاه اعتبارسنجی بانکی
اگر رتبه اعتباری شما پایین آمده است، برای ارتقای رتبه اعتباری باید دلیل افت رتبه را پیدا کنید. معمولاً عدم پرداخت به موقع اقساط بانکی، عدم تعهد به بدهیهای بانکی و دولتی، عدم رسیدگی به وضعیت چکهای برگشتی و... باعث افت امتیاز اعتبارسنجی بانک مرکزی میشود. درنتیجه ابتدا باید برای پرداخت اقساط و بدهیهای بانکی، مالیاتی و دولتی اقدام کنید. همچنین رفع سوءاثر از چکهای برگشتی نیز تا حد خوبی باعث افزایش امتیاز اعتبارسنجی شما میشود.
در اقدامهای بعدی میتوانید با افزایش موجودی حساب بانکی و پرداخت بهموقع تسهیلات خود وضعیت رتبه اعتباری را پایدارتر کنید. همچنین داشتن صبر و شکیبایی نیز برای افزایش رتبه اعتبارسنجی لازم است. پس عجله نداشته باشید و فقط با یک برنامهریزی مالی بهتر پیش بروید.
4) خروج از لیست سیاه شاپرک
اشخاصی که به دلایل نقض قوانین بانک مرکزی وارد بلک لیست شاپرک شدهاند، طبق همین قوانین ابتدا با یک محرومیت 3 ماهه روبرو خواهند شد. پس از گذشتن این دورهی زمانی، متقاضی میتواند با ارائهی مدارک لازم برای رفع محدودیتهای خود اقدام کند. البته در صورتی که نقض قوانین مجدداً رخ دهد، این بار دورهی محرومیت متقاضی 1 ساله خواهد بود.
نکته مهم اینکه اگر مسدودی درگاههای بانکی یا دستگاههای pos با دستور قضایی، فتا یا دادستانی ایجاد شده باشد، برای رفع مسدودی، متقاضی باید به مراجع قضایی مراجعه کرده و از وکلای باتجربه برای این کار کمک بگیرد.
سخن آخر
قرار گرفتن در لیست سیاه بانک مرکزی چیزی نیست که دوست داشته باشید تجربهاش کنید؛ ولی اگر جزء مشتریان بدحساب بانکی هستید یا اسمتان در این بلک لیست ثبت شده است، میتوانید برای رفع مشکل طبق دستورالعملهای بالا پیش بروید. اگر سوال دیگری دربارهی خروج از لیست سیاه بانکی و مباحث آن دارید، در کامنتها پاسخگوی شما هستیم.
سوالات متداول
چطور بفهمم در لیست سیاه بانکی هستم یا نه؟
برای اینکه متوجه شوید اسم شما در بلک لیست بانک مرکزی هست یا خیر، میتوانید از پلتفرمهای استعلامی کمک بگیرید. در این پلتفرمها معمولاً سرویس استعلام لیست سیاه بانکی نیز ارائه میشود. همچنین با مراجعه به بانکها نیز میتوانید گزارش اعتبارسنجی دریافت کنید و متوجه شوید اسمتان بهعنوان مشتری بدحساب ثبت شده است یا خیر.
آیا با گذشت زمان بهصورت خودکار از لیست سیاه خارج میشوم؟
با پایبندی به تعهدات مالی و پرداخت بهموقع اقساط یا چکهای صادرشده میتوانید به مرور وضعیت اعتباری خودتان را بهبود ببخشید. در این صورت با گذشت زمان از لیست مشتریان بدحساب بانکی خارج خواهید شد.
آیا ضامن تسهیلات معوق هم وارد بلک لیست بانک مرکزی میشود؟
بله. اگر شخصی که ضامن او شدهاید، اقساط عقبمانده داشته باشد، این موضوع باعث کاهش امتیاز اعتبارسنجی ضامن هم میشود. در این صورت ممکن است حساب ضامن نیز مسدود شده و یا حتی اسمش در لیست سیاه بانک قرار بگیرد.